Ewolucja ptaków – skąd wiadomo, że to dinozaury? [część 1]

Na prośbę jednej z czytelniczek drążę temat ewolucji dzisiejszych ptaków z dinozaurów ptasich. Jednak temat jest na tyle szeroki, że cały tekst podziliłam na części. Dzisiaj kilka słów o maniraptorach.

Zaznaczę z miejsca: ze względu na liczne odkrycia w ostatnich latach, niemal wszystkie użyte przeze mnie nazwy i klasyfikacje nadal się zmieniają. Przyjęłam wersję, która najbardziej do mnie przemawia – co nie znaczy, że jest najbardziej słuszna. Poniższy wpis jest też stosunkowo uproszczony.

Według najbardziej potwierdzonych przesłanek, ptaki wyewoluowały z maniraptorów – grupy teropodów (dwunożnych, często mięsożernych dinozaurów) obejmującej poza ptakami deinonychozaury, owiraptorozaury i terinozaury.

Co to w ogóle są te „maniraptory”?

W dużym skrócie – to wszystkożerne (z naciskiem na mięso), dwunożne dinozaury z dobrze rozwiniętymi przednimi odnóżami zakończonymi trzema palcami. Maniraptorem jest np. welociraptor, ale tyranozaur już nie.

W nieco szerszym ujęciu: maniraptory to  grupa dinozaurów należących do celurozaurów – bardzo zróżnicowanej grupy dinozaurów, w większości mięsożernych, obejmującej wszystkie gatunki bliższe ewolucyjnie ptakom niż karnozaurom (których flagowym przykładem jest allozaur). Wśród celurozaurów znajdziemy:

  • maniraptory
  • ornitomimozaury
  • tyranozaury (tak, tyranozaury to więcej niż jeden gatunek 😉 )

Poniżej znaleźna, nie idealna, ale na potrzeby tego tekstu wystarczająca grafika dość wyraźnie pokazująca, w którym momencie na drzewku filogenetycznym zaczynamy wyróżniać maniraptory.

clad
Źródło

Generalnie, jeśli pamiętacie moją uproszczoną wizję drzewka z tekstu o nie-dinozaurach, u maniraptorów wyglądałoby ono tak:

  • domena – eukarionty
  • królestwo – zwierzęta
  • typ – strunowce
  • gromada – zauropsydy (tu nazwę je w skrócie gadami – ale to bardziej skomplikowane)
  • podgromada – diapsydy
  • (nad)rząd – dinozaury
  • rząd – dinozaury gadziomiedniczne
  • podrząd – teropody
  • infrarząd – tetantury
  • grupa – celulozaury
  • klad – maniraptory

Ok, czyli maniraptory to mięsożerne dinusie, które nie były tyranozaurami. I co to ma wspólnego z ptakami?

Tu zaczyna się zabawa

Wśród maniraptorów wyróżniamy dzisiaj z grubsza 4 grupy:

  • owiraptorozaury
  • terizinozauroidy
  • deinonychozaury
  • avialae – czyli właśnie ptaki (aves) i ich najbliżsi ewolucyjnie krewni (nie każdy avialae to ptak, ale każdy ptak to avialae)

Paleontolodzy nadal spierają się o dokładny podział w tym miejscu. Ciekawe są na przykład przepychanki o to, czy uznać słynnego Archeopteryksa za deinonychozaura, czy już za członka avialae – ale podejrzewam, że większość czytelników zaraz by zanudziły 🙂 Generalnie można powiedzieć, że na temat maniraptorów było tyle różnych badań, że na każdą tezę przypada kolejna teza całkowicie przeciwna. Ale wracając do wykresu: osobiście uważam, że powyższe jest wystarczająco jasne i daje pogląd na sytuację.

Archaeopteryx_fossil.jpg
Słynna skamieniałość Archeopteryxa – zwróćcie uwagę na dobrze rozwinięte skrzydła i nadal obecny kostny ogon. Prawdopodobnie mógł latać, ale nadal bliżej mu było do nieptasich dinozaurów niż do ptaków.

Co jest ważne w tym miejscu: maniraptory to jedyne dinozaury, które posiadają skostniały mostek (do którego u ptaków umocowane są mięśnie używane przy lataniu). To również maniraptory w większości były tymi dinozaurami, u których odkrywano pióra.

Maniraptory wyewoluowały z niewielkich, dwunożnych dinozaurów – zakłada się, że nie większych niż ~20 kg wagi – w zróżnicowaną, także rozmiarowo, grupę dinozaurów zapewne we wczesnej jurze, czyli ok. 200-174 mln lat temu. Ok. 160 mln lat temu, może nieco wcześniej, z mikroraptorów wyodrębniła się grupa o nazwie paraves – czyli paraptaki.

9948db704094df4baaa0fff475606254
Źródło: Scientific American. Słowo wyjaśnienia: do dromeozaurów zaliczały się deinonychozaury

Należały do nich (najpewniej) między innymi słynne welociraptory, wielki utahraptor (ok. 6 metrów długości) czy maluchy jak mikroraptor (77 cm od pyska do końca ogona). Paraves były szybkie, zwinne, miały dobrze rozwinięte przednie kończyny i zdaje się, że stosunkowo łatwo dostosowywały się do zmieniającej się struktury otoczenia – na przykład zasiedliły korony drzew.

Według najpopularniejszej hipotezy wejście na drzewa – czyli wstęp do rozwoju skrzydeł – nastąpiło w tej grupie kilkukrotnie. Na powyższym wykresie widać na przykład artystyczną wizję skrzydlatego mikroraptora – należącego do gałęzi maniraptorów, która wyginęła po „wielkim uderzeniu” 65 mln lat temu – i równie skrzydlate avialae, czyli ptaki. To częsty w ewolucji przypadek – przecież nietoperze też rozwinęły zdolność lotu, a zupełnie niezależnie od siebie torbacze i łożyskowce wykształciły formy drapieżników podobne do wilków. Nazywamy takie przypadki „ewolucją konwergentną”.

Do kolejnego podziału doszło ok. 100-95 mln lat temu – uważa się, że wtedy wyewoluowały troodonty oraz avialae – czyli stworzenia, które możemy już uznać za ptaki i ptakom najbliższe. Ale o tym, jak to się zadziało, napiszę kolejnym razem 🙂

Zdjęcie główne: Jinfengopteryx – członek Paraves o niepewnej pozycji filogenetycznej. Źródło: Wikimedia Commons.


Źródła:

2 myśli w temacie “Ewolucja ptaków – skąd wiadomo, że to dinozaury? [część 1]

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s