To nie były dinozaury! Czyli o tym, co latało, pełzało i pływało

Z niezbadanych przyczyn utarło się w popularnych książkach, filmach czy dyskusjach z dziećmi nazywać wszystkie prehistoryczne gady dinozaurami. Problem: wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że ok. 2/3 z wymienianych nimi nie było!

Wstęp

W okresie, w którym dinozaury chodziły po Ziemi – ~252-66 mln lat temu, czyli w mezezoiku, który dzielimy na trzy okresy: trias, jurę i kredę – nie tylko te gadziny miały łuski. „Dinozaur” nie jest bowiem nazwą wszystkich ówczesnych gadów, a jedynie rzędu gadów. Rząd – to kategoria klasyfikacji gatunków. Najprościej kolejność w klasyfikacji jest taka, od początku:

  • domena
  • królestwo
  • typ
  • gromada
  • rząd
  • rodzina
  • plemię
  • rodzaj
  • gatunek

Przykładowo człowiek (Homo sapiens) należy do rzędu naczelnych:

  • domena – eukarionty
  • królestwo – zwierzęta
  • typ – strunowce
  • gromada – ssaki
  • rząd – naczelne
  • rodzina – człowiekowate
  • plemię – Hominini
  • rodzaj – Homo
  • gatunek –  człowiek rozumny

Do tego można wyróżniać nad- i pod- kategorie (nadrząd, podrodzina itp.), ale dla ułatwienia je pomijam i używam pełnych nazw. I zaznaczam: poniższe definicje są uproszczone, bo w biologii nie ma łatwo 😉

bX7Eo.gif

Dinozaury

Dinozaury (Dinosauria) to właśnie rząd, który obejmuje, według najpopularniejszej podręcznikowej definicji, rodzaj Triceratops i podgromadę Neornithes (czyli… ptaki), ich ostatniego wspólnego przodka oraz wszystkich jego potomków (ta skomplikowana na pozór konstrukcja oznacza, że znajdujemy wspólnego przodka ewolucyjnie spokrewnionych ze sobą i mających takie te same wyjątkowe cechy anatomiczne: wróbla – należącego do Neornithes – i triceratopsa – należącego do Triceratops – a dinozaurem jest wszystko, co od tego przodka pochodzi).

W skrócie systematyka dinozaurów wygląda tak:

  • domena – eukarionty
  • królestwo – zwierzęta
  • typ – strunowce
  • gromada – zauropsydy (tu nazwę je w skrócie gadami – ale to bardziej skomplikowane)
  • podgromada – diapsydy
  • (nad)rząd – dinozaury

Do czego to się sprowadza? Dinozaury:

  • były gadami
  • poruszały się po lądzie
  • miały kończyny ustawione pionowo pod tułowiem
  • wykazywały wiele cech anatomicznych wyróżniających je spośród innych gadów, ale na pierwszy rzut oka niewidocznych, jak np. kość bocznopotyliczna leżąca na tyle czaszki, nie spotykająca się z kością jednoimienną (i X innych).

Generalnie: po lewej dinozaur (w tym przypadku iguanodon), po prawej nie-dinozaur (dimetrodon).

Dinozaury - nie-dinozaury

Pterozaury

Czyli gady latające i pierwsze kręgowce, które wzniosły się w powietrze. Wyewoluowały obok dinozaurów, ok. 230 mln lat temu, jakkolwiek ze względu na delikatne kości (puste w środku) i stosunkowo rzadkie dobrze zachowane skamieniałości z tak odległego okresu paleontolodzy nie są w stanie dokładnie odtworzyć przebiegu ich rozwoju.

Mimo wszelkich wątpliwości co do pochodzenia tych stworzeń, wydaje się pewne, że pterozaury oddzieliły się od dinozaurów te 230 mln lat temu. I co ważne – naukowcy są zgodni, że pterozaury dzieliły się na dwa podrzędy:

  • ramforynchy (wyewoluowały pierwsze, w triasie, miały długi ogon)
  • pterodaktyle (wyewoluowały później, w jurze, nie miały ogona)
Clipboard
Po lewej ramforynch dimorfodon, po prawej – pterozaur quetzalcoatl.

Generalnie zasada jest prosta: jeśli coś latało, miało puste kości, łuski i błoniaste skrzydła, za to nie miało piór to znak, że NIE było dinozaurem.

Najpopularniejszym latającym gadem jest chyba quetzalcoatl, największy latający stwór jakiego nosiła Ziemia i okolice, dlatego dla przykładu jego drzewko:

  • domena – eukarionty
  • królestwo – zwierzęta
  • typ – strunowce
  • gromada – zaurypsydy
  • pogromada – diapsydy
  • rząd – pterozaury
  • podrząd – pterodaktyle
  • rodzina – azdarchidy
  • rodzaj – Quetzalcoatlus

Troszkę różni się od dinozaurzego 😉

Wodne gady

Tak jak pterozaury i dinozaury należą do tej samej grupy ewolucyjnej (Avemetatarsalia – podział umiejscowiony o oczko powyżej nadrzędu), tak morskie gadziny już są z dinozaurami znacznie dalej spokrewnione – i to każdy rodzaj w innym stopniu. Tu już totalne uproszczę „naukowy bełkot” i powiem tak: istniały cztery podstawowe, popularne w mediach i kulturze „rodzaje” morskich gadów:

  1. ichtiozaury
  2. plezjozaury
  3. mozazaury
  4. mezozaury

Mezozaury to najstarsze z nich, na dodatek często mylone z… mozazaurami (bo w nazewnictwie nie może być łatwo). Z dinozaurami te gady mają tyle wspólnego, co wieloryby z bobrami: mezozaur był anapsydem, dinozaury – diapsydami, czyli ich drzewko rozdzielało się tuż pod punktem „zaurypsydy” (czyli gady). Siały postrach w oceanach ok. 300 mln lat temu (a dinozaury wyewoluowały ok. 230  mln lat temu), więc tym bardziej nie ma co ich porównywać. Generalnie były to prymitywne morskie gady nie do końca przystosowane do życia w wodzie, miały jeszcze łapy, „lądowe” ogony itp. Sami zobaczcie:

Mesosaurus1.jpg

Ichtiozaury były najlepiej dostosowane do życia w wodzie. Można je generalnie nazwać odpowiednikami naszych delfinów: totalnie przystosowane do morskiego habitatu, wyglądały jak ryby. Wyewoluowały znacznie później niż mezozaury – w triasie (~250 mln lat temu), a wymarły wyparte przez późniejsze plezjozaury i mozazaury 90 mln lat temu (czyli mniej więcej 25 mln lat przed wielką katastrofą, która wybiła dinozaury i spółkę). Co ciekawe – nie mogły wychodzić na ląd, chociaż oddychały płucami, więc były jajożyworodne, jak rekiny.

Poza tym – popatrzcie na nie. Czy one przypominają dinusie?

Ichtiozaury
Młode i dorosłe Temnodontozaury w oceanie. Ilustracja – John Sibbick.

Plezjozaury to te morskie jaszczury na ogół kojarzone z długimi szyjami a la potwór z Loch Ness. Wyewoluowały jakieś 240 mln lat temu. Należą – wraz z żółwiopodobnymi plakodontami oraz słabo opisanymi notozaurami – do grupy o cudownej moim zdaniem nazwie zauropterygów – co tłumaczy się jako „płetwojaszczury”. Jak nazwa wskazuje – to wielkie gady z płetwami. Z dinozaurami zauropterygi rozstały się tuż po punktem „podgromada”.

Jak nasze dzisiejsze foki, były świetnie dostosowane do życia w wodzie. Do rzędu plezjozaurów zaliczały się zarówno długoszyje plezjozaury i elasmosaury – chyba najczęściej portretowane w programach popularnonaukowych – jak i często przez „laików” mylone z mozazaurami stwory bardziej „krępe”, o krótkiej szyi, takie jak pliozaur, nazywany często Predatorem X – zapewne największy morski drapieżnik wszechczasów.

predator x - morskie gady
Na obrazku poglądowym Predator X (czyli pliozaur) właśnie upolował plezjozaura

Mozazaury nie były spokrewnione z plezjozaurami, chociaż z wyglądu nieco je przypominały. Generalnie ta rodzina gadów to najbliższy wymarły kuzyn… węży. Należała do rzędu łuskonośnych, jak nasze gekony czy żmije. Paleontolodzy nazywają je często jaszczurkami. Do dinozaurów jest im więc naprawdę daleko (analogicznie: australijski wilk torbowaty przypominał zwykłego wilka i oba są ssakami, ale pierwszy to torbacz, drugi – łożyskowiec).

Co ciekawe – mozazaury wyewoluowały bardzo późno, w kredzie, ok. 90 mln lat temu, gdy wymierały ichtiozaury i wielkie pliozaury. I były olbrzymie. To na Mosasaurus hofmanii, 17-metrowym potworze, twórcy nieszczęsnego Jurassic World oparli wizerunek swojego wodnego giganta:

Generalnie: jeśli coś spędzało większość życia w wodzie, w niej się rozmnażało i na dodatek miało płetwy, to na 100% nie było dinozaurem.

Gady ssakokształtne

Pora na tę grupę, którą bardzo lubię: protossaki/synapsydy, niegdyś nazywane gadami ssakokształtnymi – nazwa jest już nieaktualna, ale dodałam ją jako nagłówek, żeby przyciągnąć oko czytelnika 😉

Kojarzycie te wszystkie śliczne obrazki, na których powolne gady z żaglami skórnymi na grzbietach majestatycznie ganiają się po pustyni? To najczęściej właśnie dimetrodony, czołowy (przynajmniej w popkulturze) przykład protossaków. Ale cała ta grupa stworzeń była bardzo zróżnicowana, począwszy od podziału na dwa podstawowe rzędy: przypominające jaszczurki pelykozaury (jak archeothyris na rysunku poniżej) i dziwaczne, kojarzące się ze ssakami terapsydy (poniżej reprezentuje je np. krowopodobny moschops czy „psowaty” gorgonopsyd lycaenops). I co najważniejsze: najnowsze badania potwierdzają, że synapsydy nie były gadami. Ergo – nie mogły być dinozaurami.

mammal-like-reptiles

Jeszcze w latach 90. dość często klasyfikowano synapsydy/protossaki jako gady. Jednak dzięki postępom w technologii, które doprowadziły do rozwoju metod badań skamieniałości, udało się stwierdzić, że ewolucyjnie synapsydy i gady rozdzieliły się… cóż, naukowcy nie są pewni, ale podają okolice 330 mln lat temu – w późnym karbonie. To zupełnie różne ewolucyjnie gałęzie drzewa filogenetycznego, zupełnie jak np. kraby i pszczoły: mają wspólnych przodków, ale jak daleko trzeba ich szukać!

Uważa się, że część synapsydów miała sierść i była stałocieplna. I to właśnie z synapsydów (a dokładnie terapsydów) wykształciły się potem ssaki. W tym my, ludzie.

MM-inostrancevia-illustration-BIG
Inostrancevia, jeden z najpopularniejszych w popkulturze gorgonopsydów.

Te stworzenia wymarły w większości w czasie, w którym pojawiły się dinozaury – z jednej strony uderzyło w nie wymieranie permskie (~250 mln lat temu) i triasowe (~201 mln lat temu), z drugiej – konkurencja ssaków i zaurypsydów/gadów. I niestety – nadal nie doczekały się dobrego, nietechnicznego opisu książkowego – czego bardzo żałuję. Jeśli jesteście jeszcze ciekawi, sporo strawnie podanych informacji znajdziecie w tym fajnym wpisie na Scientific American.

Dla porządku – przykładowe drzewko taksonomiczne dimetrodona, którego najczęściej podaje się w popularnych mediach jako „dinozaura”:

  • domena – eukarionty
  • królestwo – zwierzęta
  • typ – strunowce
  • gromada – synapsydy
  • rząd – pelykozaury
  • rodzina – Sphenacodontidae
  • rodzaj – Dimetrodon
Dimetrodon_species2DB15
Różne gatunku dimetrodonów

O czym nie napisałam?

Pominąwszy szczegóły taksonomii – pominięte, żeby nie komplikować tematu – nie wspomniałam o innych rzędach wymarłych gadów przypominających wyglądem dinozaury i czasem z nimi mylonych:

  • fitozaury (pływające)
  • aetozaury (przypominały brakujące ogniwo między krokodylami a dinozaurami)
  • Avicephala (jaszczurkopodobne, ale definitywne nie jaszczurki)
  • parejazaury (przypominały prymitywne terapsydy i były bliskimi krewnymi/przodkami żółwi)
  • raizuchy i Suchia (dość przerażające „biegające krokodyle” – generalnie wielkie krokodylopodobne stwory, które mogły cię dogonić na lądzie i w wodzie)

Podsumowując…

Dinozaury to tylko niewielki (chociaż jakże fajny) wycinek prehistorycznych gadów i stworów, które jak gady wyglądały. Dla spokoju takich nerwusów jak ja – używajmy nazwy poprawnie! 😉

8608a1252abe9cc7d013203047326789--t-rex-funny-animals

Reklamy

8 uwag do wpisu “To nie były dinozaury! Czyli o tym, co latało, pełzało i pływało

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s